AIDA Nederland

Teki Dërvishi

ORIGJINA E DIJES

I nderuari, Sh.
Esenë e porositur kohë më parë për temën "Intelektuali dhe koha e krizës", që e kërkonte një shoqatë holandeze, nuk ta dërgova, ndonëse ata që jetojnë nga puna e shkrimit i presin me kënaqësi ofertat e tilla. Më erdhi mirë kur dëgjova se Kimi, Dani, Veliu… t’i paskan dërguar esetë dhe ato qenkan pëlqyer atje.
* "Intelektuali dhe kriza"?! Pse ta shkruaja një ese në këtë temë? Nuk e shkrova. Unë jam dramaturg. A është e domosdoshme që artistët të shkruajnë edhe tekste diskursive, intelektuale? Nganjëherë janë të detyruar. Kurse, dija është e thellë, nuk ka fund. Unë e kuptoj se vazhdimisht qëndroj para mundësisë të gaboj. Dhe, gaboj vazhdimisht. Si për shembull, një mik imi shkrimtar nga Shqipëria problematizoi precizitetin terminologjik të nja dy fjalëve të një shkrimit tim. E kuptoj, dija kërkon eksplicitet. Jo ky miku im, por ka të tjerë që kujtojnë se dija vilet edhe nga fjalorët, ose enciklopeditë e ndryshme. Por, kur nuk jemi të sigurt për precizitetin e termit, a nuk mund ta provojmë me fjalorët terminologjikë?
* Nëse të folurit ose të shkruarit e esesë imponon fondin e madh të përdorimit të termeve të huaja, ata që nuk njohin gjuhë të huaja a dinë dhe a mund t’i përdorin fjalorët dhe enciklopeditë? P. sh. fjala "enciklopedi" a mos qenka fjalë shqipe?! A mund ta përdorë ai që nuk njeh gjuhë të huaja? Ose fjala "poezi", a mos qenka fjalë shqipe? A mund ta përdorë ai që nuk njeh gjuhë të huaja? Në një shkrim diskursiv mund të numërojmë sa fjalë janë terme të huaja e sa janë puritane? Dalin më shumë terme të huaja.
* Gjuha puritane e përjashton mundësinë e të shkruarit të esesë, përkatësisht e përjashton mundësinë e të shkruarit diskursiv. Dihet cilat janë fjalë "instrumente" dhe pa to nuk mund të receptohet asnjë kuptim që shpreh mendim elekuent.
* Dija, pra, nuk vilet nga fjalori. Më parë duhet të dish çkado, e pastaj të nevojiten fjalët ta shprehësh atë që di. Fridrih Niçe mendonte se "stil" është "mendimi".
* Nga vilet dituria? Që të provoj t’i përgjigjem kësaj pyetjeje, nevojitet të bëj përpjekje ta tipizoj "individin erudit". Kështu, më jepet rasti të shkruj esenë e porositur, me një vonesë shumë të madhe, tash kur nuk të nevojitet më.
* Që të dalim nga përvoja individuale, dijen e vjelim prej librave. Miku imi nga Tirana, në shkresën që ai e quante "polemikë", relativizonte me ironi "origjinën" gjuhësore të librave të bibliotekës sime. Kështu komunikonte para opinionit atë që mund ta dinë vetëm miqtë e mi: komunikonte faktin se nuk njoh gjuhë të huaja.
* Çka aludonte miku im shkrimtar nga Tirana për "origjinën e bibliotekës sime?". Mbase mohonte "fondin" e librave shqipe, aludonte se unë mësoj nga librat me origjinë gjuhësore të okupatorit. Kështu okupatori del se ka më shumë kulturë sesa që kemi ne, shqiptarët. Miku im nuk e ka pasur të njohur faktin se unë nuk kam bibliotekë as me libra shqip, e jo më me libra të "origjinave" të huaja gjuhësore, e se nuk kam bibliotekë, këtë e kanë të njohur miqtë e mi në Prishtinë.
* Biblioteka është laborator për studiuesit e disiplinave të ndryshme. Disidenti nuk disponon jo bibliotekë, po as shtëpi, as banesë. Deri në moshën 50-vjeçare nuk kam pasur banesë, gjithandej nga kam bredhur, më kanë konsideruar si të huaj, njeri pa atdhe. Gjysma e kombit shqiptar edhe sot jeton në diasporë. Më parë se në banesat e tyre të mbajnë bibliotekë, do t’u duhej të bëjnë "shoqata" dhe "lobe". Kur këto bëhen institute, ka gjasë të reprizohen "netët kristale" të viteve tridhjetë. Jo bibliotekë, por asgjë nuk mund të ketë njeriu pa liri kombëtare. A nuk e dimë se që nga barbaria bizantine janë djegur pergamenat me origjinë të gjuhës shqiptare? A a nuk e dimë se gjashtëqind vjet, vazhdimisht, Perandoria Turko-Osmane dogji palimsestet (shkrimet mbi shkrimin e vjetër)? A nuk e dimë se ata që mbanin libra me origjinë gjuhe shqip, i persekutonin si Inkuizicioni "shtrigat"? Vetëm dhjetë vjetët e fundit, të gjithë e dinë, u dogjën publikisht biblioteka të tëra librash shqip? Arkivet dhe bibliotekat kombëtare u përdhunuan dhe u asgjësuan. Vetëm gjatë prillit dhe majit 1999 u dogj tetëdhjetë për qind e shtëpive të Kosovës. Sa libra janë djegur vallë?
* Nuk e di nga e kishte kuptuar, miku im nga Tirana, se, gjatë luftës (bombardimeve të NATO-s dhe masakrimeve terroriste të policisë në mars, prill, maj, qershor 1999), nuk ishte djegur biblioteka ime, dhe më këshillonte që të mos mësoj nga librat me "origjinë të gabuar" gjuhësore.
* Cila është origjina e diturisë?
* Deri në vitin 1985 kam shkruar vetëm kritikë për teatër dhe ndonjë kritikë për libra poezie. Shkrime diskursive nuk kisha shkruar deri atëherë, sepse kujtoja se dituria është tërësia e njohurive të sistemuara. A i kisha të sistemuara njohuritë e mia për disiplina të ndryshme? Jo! Kam menduar se erodicioni (dija e thellë) është një lloj profesionalizmi, që do të thotë se dija fitohet nga shkolla dhe nga libri, pra dija nuk është dhuratë për të zgjedhurit. Dija duhet të jetë një rezultat i punës së rëndë të mësimit permanent, dhe, natyrisht – edhe predispozitë e individit ndaj saj.
* Pse, pra, kam mijëra njësi shkrimesh publicistike që nuk i kam përmbledhur si libra të veçanta? Sepse ato kërkojnë të plotësohen edhe me shumë njohuri, që të botohen definitivisht e jo siç janë paraqitur në gazetë. Pra, po pres kohë që të kalojë "koha e krizës" për intelektualin!
* Deri në vitin 1985, në moshën 42-vjeçare, kam qenë i sigurt se dituria është vokacion i filozofit, sikur që është arti vokacion i artistit. Mua, ndërkaq, kurrë nuk më ka pëlqyer të bëhesha filozof, sepse kam pasur dëshirë të bëhesha artist, përkatësisht romansier, poet, dramaturg. Pse? Përgjigjen nuk e di as vetë. Si mund ta di, kur që nga mosha 17-vjeçare kam botuar shkrimet e para letrare-artistike, jo si Shelli, që kishte arritur famë në moshën 16- vjeçare. Sa libra kam mundur t’i kisha lexuar në moshëm 17-vjeçare, kur botova shkrime letrare që u pëlqyen nga redaktorët dhe lexuesit? Është tragjike, 40 vjet, qëkur shkruaj, njihem si publicist e jo si romansier ose dramaturg, pos që si të tillë më njohin vetëm koniunkturat elite, madje edhe deri sot, në moshën 57- vjeçare, më i njohur jam si gazetar sesa si shkrimtar. Do të dëshiroja të njihem si shkrimtar, ashtu siç njihen shkrimtarët e mirë shqiptarë, ashtu siç e njohin Kadarenë, për shembull.
* Shih, pra, ironinë, që të mos them absurdin, artistin më shumë e njohin për intelektual sesa për artist. Pse? Sepse koha e krizës preferon kritikën.
* Kriza materiale më ka imponuar të merrem me shkrime diskursive, sepse nuk kisha profesion tjetër pos atë të shkrimit. Natyra (procedeu) diskursive e shkrimeve të mia më është imponuar me dhunë, ngase gjatë gjithë jetës sime krijuese kam jetuar në kohë të krizës, edhe sociale, edhe politike, fundja, siç kanë jetuar të gjithë shqiptarët pa përjashtim. Cili shqiptar nuk ka vuajtur burgje të rënda politike dhe cili shqiptar nuk i është nënshtruar censurimeve inkuizicionale? Në mos ai vetë, dikush nga familja e tij e afërt – po. Unë njoh dhjetëra e dhjetëra individë të gjeneratës sime që sot kanë mundur të jenë shkrimtarë të mëdhenj – por kanë hequr dorë, ngase janë penguar nga policia. Unë kam qenë pak më këmbëngulës. Po, polica, sepse është censuruar edhe "heshtja krijuese", që është konsideruar si një protestë, si një demonstratë ndaj sistemit. Mund të pyetni: si është e mundur të censurohet heshtja? Ka ekzistuar vetëdije e burokracisë letrare-shtetërore, ka qenë gjithnjë aktuale parulla formë "stileme" komuniste: "Ata që nuk shkruajnë si ne, kundërshtojnë të shkruajnë si ne" dhe heshtin, sepse janë kundër nesh, "e ne jemi populli", "populli është me ne", ndaj "ata janë kundër popullit", etj. etj.
* Fundja, historia e njerëzimit nuk njeh ndonjë kohë që nuk mund të karakterizohet si "kohë e krizës". Siç duket, atyre që janë këmbëngulës kriza u bën mirë shëndetit të tyre krijues, sepse "duke mos mundur ta ndryshojnë botën, shkrimtarët e kritikojnë botën", kurse kritika motivohet nga situata permanente e krizës së shoqërisë. Pa krizë nuk ka kritikë. Pa kritikë nuk ka art, nuk ka shkencë. Nuk ka asgjë.
* Kriza materiale më ka imponuar të merrem edhe me shkrime diskursive, sepse vetëm këto kam mundur t’i shes nëpër gazeta, për shkak se "koha ime krijuese" ka pasur shumë artisë shkrimtarë e fare pak publicistë të fakturës diskursive. Sa herë kam dashur të shkruaj një dramë ose roman, më parë më është dashur të shkruaj një artikull gazete, sepse ky është paguar, kurse për dramë dhe roman nuk ka pasur editor të interesuar.
* Çdo njeri, kur gjendet në një pozicion të gabuar detyrimisht, përpiqet të gjejë arsyetime për vetveten, pse ka vepruar ashtu si nuk dëshiron? Unë jam ngushëlluar kur i kam lexuar esetë e Eliotit, që e njihja për poet nga "Kuartetet" e tij, përkthyer në mënyrë brilante nga Qerim Arifi, e nuk e dija se ishte një intelektual i formatit të madh. Më vonë jam mrekulluar me elekuencën intelektuale të Borhesit, i cili thoshte se parajsën e përfytyron si një bibliotekë të madhe. Jam habitur si është e mundur intelektuali i tipit të Sartrit të shkruajë edhe drama. "Duart e papastra" i kam lexuar pa ëndje, thjesht nuk më ka pëlqyer kjo dramë, sepse nga autori i tipit të Sartrit nuk isha mësuar të përceptoja një gjuhë të subjektit artistik me anime ideologjike. Por ngushëllimi im që më bënte ta arsyetoj veten pse shkruaj tekste diskursive, është përmbushur pasi lexova romanin "Emri i trandofilit" të Umberto Ekos, që më duket intelektuali më erudit i kohës sonë. Por, është edhe artist i madh, a po jo?
* Nëse miku im shkrimtar nga Tirana e lexon këtë shkrim, që po e shkruaj në këtë çast, me siguri do të buzëqeshë me ironi. Do të pyesë: në cilën gjuhë i kam lexuar librat e autorëve anglezë, italianë, gjermanë, etj.? Lexuesi shqiptar i këtij shkrimi e ka të njohur faktin se të gjithë autorët e mëdhenj të traditës historike të Botës, edhe ata të modernes, e edhe të postmodernes, mund t’i lexosh edhe në librat me gjuhë shqipe.
* Ku mbajnë shqiptarët libra kur ua djegin bibliotekat? Po, ku i mbajnë armët, kur vazhdimisht janë të bastisur nga policia? Më shumë se sa të hollat ose stolitë e vlefshme, gjatë përndjekjeve dhe rrugëve refugjate, shqiptarët kanë marrë me vete librat me origjinë gjuhësore shqipe dhe, në këso situata dramatike, ata nuk kanë pasur nevojë të marrin libra të literaturës botërore, sepse ato do të gjenden më vonë te të gjitha bibliotekat e vendeve të civilizuara. Kështu mund ta dëshmojmë refuzimin qindvjeçar të okupatorëve kundër kulturës shqiptare.
* Po si mbeti puna me "origjinën" gjuhësore të bibliotekës sime, të cilën orgjinë e supozon me hamendje miku im shkrimtar nga Tirana?
Unë do t’i them se mendoj që zënafilla e dijes nuk ka origjinë gjuhësore. Gjuha, sidomos thellësia dhe pasuria leksikore e saj, është vetëm një mjet, vetëm një instrument që e shpreh përmbajtjen e asaj që dëshirojmë ta bëjmë të njohur për të tjerët. Sa intelektualë nga shtetet e Evropës Perëndimore nuk e njohin greqishten e vjetër? A do t’u ndalohet të jenë njohës të thellë të kulturës antike? Miku im m’i përkujton datat e viteve kur ka shkruar Aristoteli "Poetikën" dhe "Politikën", kurse datat janë shumë në opusin e kulturës botërore që intelektuali t’i ketë parasysh çdo çast, por ato, kur i nevojiten, mund ta hapë çdo libër enciklopedie. Kështu konsideroj se i njoh edhe unë, nëse rastësisht miku im nga Tirana kujton se nuk i njoh ato data.
* Po aq sa Prajsi relativizon origjinën gjuhësore të "Odiseut" të Homerit, aq do t’ia relativizojnë këto pikëpamje të tij, ata që nga shkenca bëjnë akademi të politikës nacionaliste, duke dashur që diturinë t’ia meritojnë "gjuhëve të mëdha" kundruall "gjuhëve të vogla".
* Disiplinat e ndryshme të diturive janë shumë të specializuara, kjo dihet. Nëse miku im e ka pasur fjalën për linguistikën (ose edhe semantikën) si disiplinë e dijes, kjo mund t’i bëhet e njohur një intelektuali shqiptar edhe pa e ditur shumë metodologjinë e komperacionit, për shkak se një ndër linguistët më të mëdhenj botërore çmohet Eqrem Çabej, kurse të mësosh nga Çabej dihet se të ka mjaftuar edhe vetëm gjuha shqipe. Si Çabej, edhe Selman Riza ka lënë pasardhësit e tij, shkencëtarë linguistë, si Rexhep Ismaili dhe Besim Bokshi. Dhe, shumë e shumë të tjerë. Unë jam nxënës i Besim Bokshit, kurse në fakultet kam dhënë provim para Rexhep Ismailit.
* Nuk më vjen turp të them se ende nuk kam mundur t’i lexoj të gjitha librat e mira që janë të shkruara në gjuhën shqipe, sepse ato janë shumë, pra janë libra shqip, libra që janë të shkruara në gjuhën shqipe (e edhe të përkthyera). Ta vësh gjuhën shqipe në pozitë inferiore, duke bërë aludim mbi varfërinë e opusit që përmbledhin librat shqip, është një ndjenjë kozmopolitike, përsëri në kuptimin më pezhorativ të kësaj fjale. Çdo kush që dëshiron të bëhet dijetar, i mjafton të lexojë edhe vetëm shqip, kurse që plotëson kulturën edhe me libra të tjera – kjo është shumë më mirë. Gjuha shqipe i ka shprehur shumë bukur të gjithë autorët më të mëdhenj të të gjitha kohëve. Kam qenë nxënës në gjimnaz kur lexoja se si "Rubairat" janë më të bukura në shqipet sesa në origjinal, ndonëse kjo mund të ketë qenë vetëm bindje entuziaste. Por, si është përkthyer shqip Servantesi, a kërkohet ndonjë vlerësim për ato që janë dhënë për "Don Kishotin" shqip, bashkë me introduktet (shqip) të gjeniut shqiptar Fan Stilian Nolit?
* Në tregimin tim me titull "Çka u dogj bashkë me shtëpinë time në vendlindje" (që u botua edhe në Norvegji) mund të shihet se nga ato që u dogjën aty, midis të tjerash u dogj vetëm edhe një libër. Pra, një libër! Nuk përmendet fjala "bibliotekë", pa marrë parasysh çka digjet e çka nuk digjet në imagjinatën e mikut tim nga Tirana. Si është e mundur të mbajë bibliotekë shkrimtari, i cili lajtmotiv të gjithë veprimtarisë së tij artistike e ka heroin "që ka ikur nga vendlindja, vetëm që të ketë ku të kthehet", shkrimtarin që jo vetëm nuk ka pasur ku t’i mbajë librat e të tjerëve, por që i është dashur t’i djegë edhe dorëshkrimet e veta, duke pritur bastisjen e nateditshme të policisë? Unë, në banesën time, nuk i kam as librat e mia të botuara, këtë e dinë ata që vijnë e m’i kërkojnë ato t’i lexojnë. Vizioni i Ana Ahmatovnës do të më nevojitet në këtë çast, vizioni për njeriun që asnjëherë në jetë, asnjë natë, nuk ka fjetur në të njëjtin shtrat. Njerëzit që përvojën e vjelin nga jeta (e jo nga libri), në kohë krize nuk i marrin me vete librat dhe reliktet e tjera kahdo që bredhin nëpër botë, sepse të tillët librin nuk e kuptojnë si tabu, si totem. Unë nuk e kuptoj librin ashtu si ime amë që "e kuptonte" Librin Shenjtë, të cilin nuk dinte ta lexonte, por e puthte dhe e vinte mbi komodat ornamente të shtëpisë sime të fëmijërisë. Ai që dëshiron të mësojë, libra mund të gjejë kahdo që t’i kthejë sytë.
* Ai që e mohon origjinën gjuhësore të librave në bibliotekën time, e mohon shkollën shqip, e mohon Universitetin e Prishtinës, ku kam diplomuar gjuhën dhe letërsinë, ose së paku e vë shkollën shqipe në një pozitë inferiore nga shkolla dhe universiteti i gjuhëve "të mëdha". Me origjinë të cilës gjuhë i kemi librat në shkollën fillore, në gjimnaz, në universitet? Institutet e historisë, albanistikës, etj. me çfarë lloj gjuhë librash kanë punuar (pos edhe atyre në gjuhë të huaja)?
* Derisa të vdes, nuk di a do të kalojë "koha e krizës" dhe të më jepet mundësia që edhe unë të largohem nga diskursiviteti dhe të merrem me punën time të dramaturgut dhe të romansierit. Ata që dinë nuk janë vazhdimisht – të tjerë. Kurse ne shkruajmë të komunikojmë vetëm aq sa kujtojmë se dimë. Varet nga ata që na lexojnë, ose që nuk na lexojnë fare.
Motivi im i parë i shkrimit është lufta për ekzistencë.