AIDA Nederland

FILIP DAVID

GEEN PERSOONLIJKE VRIJHEID ZONDER VRIJE MAATSCHAPPIJ

Een brief aan onbekende vrienden

Ik heb me de laatste tien jaar vaak afgevraagd wat ik eigenlijk heb misdaan om te verdienen wat mij is overkomen: dat ik na vijfendertig jaar bij de staatstelevisie als eindredacteur van toneelprogramma's mijn werk verloor, dat ik als schrijver die enkele van de belangrijkste Joegoslavische prijzen heeft gekregen mijn uitgever verloor, dat ze me `verrader' en antipatriot noemden, dat mijn leven zelfs werd bedreigd na leugenachtige, angstaanjagende beschuldigingen, uitgesproken tijdens de interventie van de NAVO, dat ik een van de schuldigen aan de bombardementen (!), een vijand van de familie Miloševic en een anti-Serviër zou zijn. Inderdaad, wat heb ik gedaan om zulke beschuldigingen te verdienen, die in bepaalde buitengewone omstandigheden zelfs gelijkstaan met een oproep tot executie, tot een lynchpartij? Op slechts een meter of honderd van de plek waar ik woon werd op grond van soortgelijke beschuldigingen door een nog altijd onbekende misdadiger een befaamd journalist gedood. Ik heb mezelf en mijn handelingen geanalyseerd. Dit zijn mijn `zonden': in 1989, aan de vooravond van het uiteenvallen van het toenmalige Joegoslavië, was ik samen met mijn vrienden, de schrijvers Mirko Kovac, Civojin Pavlovic en Vidosav Stevanovic, medeoprichter van de Onafhankelijke Schrijvers, een vereniging die de belangrijkste literatoren uit alle delen van toenmalig Joegoslavië in haar gelederen had. Ons hoofddoel was ons te verzetten tegen het groeiende nationalisme, de haat, het geweld dat steeds meer toenam. Iets later, in 1991, was ik met een groep redacteurs, ingenieurs en producenten de initiator van de oprichting de Onafhankelijke Vakbond van Radio en Televisie Belgrado, de eerste onafhankelijke vakbond van Servië. Onze voornaamste eis was: eerbiediging van de beroepscode en verzet tegen manipulatie van de media, tegen verbreiding van intolerantie en onwaarheden en tegen rassen- en oorlogspropaganda. Hetzelfde jaar nam ik deel aan de oprichting van een andere organisatie: de vereniging Belgradose Kring, die onafhankelijke intellectuelen bijeenbracht, eveneens met de bedoeling alles te doen om bloedvergieten te voorkomen en aan te tonen hoe gevaarlijk nationalisme, maar ook alle andere soorten ideologische exclusiviteit en intellectuele misleiding zijn. Alles bij elkaar waren de hoofdmotieven van mijn hele maatschappelijke betrokkenheid van ethische aard. Alles wat ik heb gedaan, geschreven en gezegd kwam erop neer dat ik me inzette, vocht voor bepaalde principes en beginselen die in normale tijden en in normale maatschappijen vanzelfsprekend zijn – tegen leugens, haat, rassen- en oorlogspropaganda, tegen verschillende vormen van geweld en intolerantie. Dat en niets anders. Normale dingen in normale tijden. Maar de tijden waarin wij leven zijn niet normaal, ook de staat waarin wij leven is niet zoals de meeste geciviliseerde staten. Je inzetten voor zulke gewone, je zou bijna zeggen banale principes en beginselen staat hier in onze omstandigheden voor een zware vorm van `verraad', een gebrek aan vaderlandsliefde, een grote zonde. Hoe is dat mogelijk?

Ja, dat werd mogelijk op het moment dat ze ons vanuit de studio van de staatstelevisie begonnen te vertellen en in de kranten van de regeringspartij in intellectuele rubrieken begonnen te schrijven dat de natie boven alles ging, boven alle morele principes, dat het, als het in het belang van de natie was, toegestaan was te liegen, te bedriegen en boven de wet en de rechtvaardigheid te staan. In een land met vertekende, vervalste opvattingen van ethiek en politiek word je gemakkelijk en eenvoudig een staatsvijand, een verrader van het vaderland, een `vijfde colonne'! Je hoeft je alleen maar te verzetten tegen dat soort gepraat, dat soort propaganda die vroeg of laat moet leiden tot misdaden, tot de ondergang en het ongeluk van vele volkeren, maar ook van het eigen volk.

Cultuur, politiek en ethiek raakten op een ongelukkige, zelfvernietigende manier met elkaar vervlochten. Het werd werkelijk een nachtmerrie, een leven waarin de zin van woorden, de zin van handelingen de gebruikelijke betekenis verloren, toen je je opeens bevond in een wereld waar degebruikelijke logica niet geldt, waar geen gezonde oordeelsvorming bestaat, waar argumenten en feiten niet worden aanvaard, waar de machtige heren van de manipulatie heersen. Alles staat stil, de productie, de economie, het gewone dagelijkse leven, alles stopt, behalve de productie van stereotypen en vooroordelen. Een verklaring voor alle diepgaande, verschrikkelijke misverstanden met de buurvolken, met bijna de hele wereld, is gevonden in het bestaan van een internationale samenzwering tegen `ons kleine maar dappere en trotse land', en al diegenen die zich tegen zo'n vooroordeel verzetten, worden uitgeroepen tot openlijke of geheime medeplichtigen aan die wereldsamenzwering. We worden onophoudelijk geconfronteerd met een reeks dwalingen, obsessies en een paranoia die kan worden gedefinieerd als een ernstige ziektetoestand, als de vorm van maatschappelijk, cultureel, politiek en economisch leven waarin argumenten en feiten geen enkele rol meer spelen. Bijna alle fundamentele disciplines van wetenschappelijke en geestelijke activiteit – geschiedenis, economie, politiek, wetenschap – kunnen worden ondergebracht onder het voorvoegsel para- of quasi-. Er wordt een sfeer geschapen waarin de dominante emoties grootheidswaanzin en vervolgingswaanzin tegelijk zijn. Gesprekken, argumenten, feiten kunnen niets herstellen waar emoties, slechte emoties die gemakkelijk te manipuleren zijn, de overhand hebben gekregen.

er rest nog een volledig gemarginaliseerde minderheid van mensen die proberen de zin van hun beroepscode te bewaren, of het nu gaat om de olitiek, de media of de cultuur. Om die minderheid, die toch niet zonder invloed is, ook uit te schakelen, werden de Wet op de Universiteit en de Wet op de Media afgekondigd, die de partijstaat in staat stellen volledige controle uit te oefenen op informatie en wetenschappelijk werk, op alle gebieden van cultuur, wetenschap en maatschappij. De hele maatschappij wordt onder invloed van dergelijke wetten steeds verder gemilitariseerd, het geweld tegen niet-gelijkgezinden en onafhankelijke media wordt steeds doorzichtiger en directer, maar staat onder bescherming van wetten die deze soort pressie en zelfs terreur juridische legitimiteit verschaffen.

De moderne Servische literatuur wordt gekenmerkt door een ongebruikelijk verschijnsel. De belangrijkste levende schrijvers zijn apatriden geworden, ze hebben voor een soort vrijwillige ballingschap gekozen. Dat is het geval met Mirko Kovac en Bora Cosic, die in Kroatië (Rovinj) wonen, en Vidosav Stevanovic, die Frankrijk als vaste verblijfplaats heeft gekozen. David Albahari is naar Canada verhuisd, Bogdan Bogdanovic woont in Wenen, Vladimir Arsenijevic zit op het ogenblik in Mexico, Dragan Velikic in Duitsland. Tegelijkertijd heeft een van de belangrijkste Servische schrijvers van de laatste vijftig jaar, de filosoof, essayist en romancier Radomir Konstantinovic, zich teruggetrokken in binnenlandse ballingschap. Zijn uitzonderlijke werken, zoals het schitterende filosofische traktaat `De filosofie van de kleine stad' of de buitengewone roman `De dood van Descartes', worden gelezen door een klein aantal liefhebbers, hoewel deze beide werken, wat paradoxaal is, vaak geciteerd worden als werken van hoog literair gehalte, maar ook van heftige kritiek op de paranoia en het provincialisme waarin het grootste deel van de Servische intelligentsia al is vervallen.

Als geheel bezien verkeert de Servische literaire wereld, evenals overigens de politieke, in grote ethische en geestelijke verwarring. Vele schrijvers hebben een jaar of tien geleden een verkeerd politiek concept gesteund, hun bijdrage geleverd aan het scheppen van bepaalde stereotypen en vooroordelen, ze steunden de nationalistische euforie die, dat is nu duidelijker dan ooit, catastrofale gevolgen heeft gehad voor de cultuur en het geestelijk leven van Servië. Slechts een minderheid weerstond de verlokkende populistische slogans en die minderheid, waaronder zich ook enkele vooraanstaande schrijvers bevonden, is naar de marges van het culturele en literaire leven verdrongen, ze zijn vreemden in hun eigen cultuur geworden, ten nadele van die cultuur en tot ongeluk van hun vaderland. Zo kon het gebeuren dat de meest authentieke, kwalitatief beste Servische literatuur buiten de grenzen van Servië wordt geschreven of, binnen het kader van die grenzen, in de anonimiteit van de gettoachtige culturele ruimte van een minderheid.

Die schrijvers die het aanbod van het regime om zijn belangen te dienen niet aanvaardden, werden geconfronteerd met het probleem hoe ze moesten overleven. Alleen regimegezinde schrijvers mogen honoraria voor hun boeken, werk bij staatsinstellingen en prijzen verwachten. Voorwaarde voor een normaal leven is je ziel aan de duivel verkopen. In een dergelijke situatie kan de kleine groep gemarginaliseerde schrijvers slechts met moeite de benodigde solidariteit verwezenlijken, want daarvoor ontbreken de meest fundamentele voorwaarden. Toch is dezer dagen in Belgrado het Forum van Schrijvers opgericht, een onafhankelijk genootschap dat schrijvers in binnen- en buitenlandse ballingschap verenigt die hun menselijke en literaire integriteit hebben bewaard. Een twintigtal schrijvers van Forum zal proberen een eigen uitgeverij en eigen tijdschrift op te zetten en contacten te leggen met soortgelijke Europese verenigingen, voor zover dat mogelijk is. Ondergetekende is een van de oprichters van dit nieuwe genootschap.

Ik weet niet in hoeverre ik alle vragen heb beantwoord die onze vrienden en collega's in andere landen misschien interesseren. We willen betere contacten leggen. We willen elkaar beter begrijpen. Naar mijn overtuiging moet een schrijver als publiek persoon reageren op maatschappelijk onrecht, op verschillende vormen van geweld en bedreiging van de fundamentele rechten van de mens en de vrijheid. De strijd voor maatschappelijke rechtvaardigheid is soms belangrijker dan strikt literaire belangen. Om ruimten van vrijheid voor onszelf te veroveren en te behouden is het onvermijdelijk vrijheid voor iedereen te bevechten.

vertaling: Reina Dokter