AIDA Nederland

Portretfotografie in Iran

door Herman Divendal, 2004

Parisa Damandan heeft vanaf haar eerste studiejaar Fotografie aan de Universiteit van Teheran (1990) haar onderwerp gevonden: de ontwikkeling van de portretfotografie. Om zicht te krijgen op het ontstaan en de ontwikkeling ervan bleef zij dichter bij huis, haar geboortestad Isfahan. Isfahan is niet alleen haar geboortestad, het is ook de stad bij uitstek met een uitgesproken eigen traditie op alle terreinen van de kunsten en de ambachtelijkheid.
 
Met behulp van AIDA hebben in Nederland een paar exposities plaatsgevonden. Het betrof onderwerpen, die als kleine kunstschatten verborgen lagen binnen een enorme verzameling glasplaatnegatieven. Een expositie bestaat uit een selectie van portretten van Poolse vluchtelingen die in de Tweede Wereldoorlog in Isfahan waren beland. De andere is een selectie uit een unieke verzameling portretten van ongesluierde vrouwen. Parisa Damandan: "Toen ik het onderzoek begon moest ik vanuit een nulpunt beginnen. Ik had nog niet de ervaring en kennis om te weten hoe ik met de gegevens die ik zocht en vond om moest gaan. Ik was niet alleen zelf een nieuweling. Het onderwerp zelf was dat ook. Er bestond een enkel essay op dit gebied. De mensen die zinnige informatie konden verstrekken moesten als een naald in een hooiberg gezocht worden.

Ik ben begonnen met het verzamelen van glasplaatnegatieven. Ik ontdekte tot mijn grote schrik dat de fotowinkels in Isfahan deze 'ballast' liever kwijt dan rijk waren. Daarnaast geeft geen enkele overheidsinstantie blijk van enige belangstelling voor deze cultuurschat, laat staan dat er georganiseerde vormen bestaan voor het conserveren, bestuderen en ontsluiten van dit materiaal". In tien jaar tijd verzamelde Damandan meer dan 20.000 glasplaten. De glasplaten bevatten fabrieksmerken, zoals Kodak, Agfa, Gevaert en dergelijke. Ze hebben alle maten uit die tijd, van 4 x 6 cm tot 18 x 24 cm. De platen zijn op alle denkbare manieren belicht, via houten camera's, via puur licht, enzovoort.

De foto's zelf geven vooral een beeld van de middenklasse in Isfahan. Je ziet verschillende sociale groeperingen en beroepsgroepen. De toeristische kiekjes ontbreken niet. Ook de portretten van individuen en families zijn rijkelijk aanwezig. De personen op de foto's onthullen hoe de wereld in Isfahan gedurende ongeveer twee eeuwen transformeerde naar nieuwe periodes. Het geeft daardoor een helder beeld van de opkomst van het industriële tijdperk, de veranderingen na de militaire staatsgreep.

Parisa Damandan: "De foto's geven waardevolle informatie over de menselijke beschaving in Iran. Ik heb geleerd om de waarde van het toeval of de toevallige gebeurtenis te koesteren. Elk eenvoudig iets kan een opening bieden voor de vraag, op welke manier verder te gaan met het onderzoek: een geschreven tekst op een grafsteen, een mistige en verwarde herinnering in het hoofd van een 90-jarige, de naam van een straatje, de stempel van een oude fotograaf. Toen ik mijn onderzoek startte had ik het geluk nog enkele oude fotografen te kunnen ontmoeten. Hun getuigenissen zijn van onschatbare waarde. Zij verhalen niet alleen over zich zelf, maar ook over de generatie fotografen – in sommige gevallen betrof dat hun eigen vader – uit de periode voordat zij zelf begonnen te fotograferen. Naast de herinneringen, boden zij mij handreikingen: hoe verder te gaan met mijn onderzoek, op welke plekken belangrijke collecties te vinden, welke mensen voor mij nog meer van belang konden zijn. Sluipenderwijs werd ik als het ware opgenomen in de grote familie der fotografen. Sommigen deelden in vol vertrouwen de diepste familieschatten. Enkele beduimelde archieven kwamen uit stoffige zolders te voorschijn.

Dit proces heeft meer tijd in beslag genomen dan nodig zou moeten zijn. Overheidssteun of vormen van subsidie of sponsoring is er niet. Elke stap moest ik op persoonlijke titel maken, elke aanvulling van de verzameling glasplaatnegatieven was slechts dan mogelijk, wanneer ik via een baantje weer wat geld over had." In 1998 lukte het Parisa Damandan om een boek te publiceren. Het geeft een brede schets over de fotografie in Isfahan. Het boek portretteert een zestiental fotografen en leveranciers van fotomateriaal. Het informeert ons over de beroepsgroep van fotografen. Het boek wordt rijkelijk opgeluisterd met beelden van de verschillende gilden, portretten van individuen en families, stadsgezichten, enzovoort.

Op dit moment heeft Damandan een boek in de maak over een Europese fotograaf. Deze man Ernst Hoeltzer, woonde in Isfahan voor zijn werk en legde meer dan een eeuw geleden in zijn vrije tijd met foto's vast, wat hij om zich heen zag. Via toekomstige publicaties – zowel in het Farsi als in het Engels – wil Damandan via de geschiedenis van de fotografie zichtbaar maken hoe de bewoners van Iran in de verschillende decennia aan de veranderingen onderhevig zijn geweest.

Parisa Damandan: "Studenten in Iran zullen bijzonder baat kunnen hebben bij de informatie die juist de fotografie hen kan bieden. Mensen elders in de wereld kunnen via beelden genuanceerder leren zien hoe de Iraanse maatschappij en haar cultuur zich heeft ontwikkeld. De glasplaatnegatieven zijn in die zin van een