Project Polen in Isfahan
Project Polen in Isfahan
door Parisa Damandan
In 1992, in een vochtige en stoffige fotostudio aan de Chaharbagh Boulevard in Isfahan, tussen stapels oude dozen met merknamen als Lumier, Kodak, Gevaert, vond ik bijna 1300 glasplaatnegatieven. Op de dozen, waarin deze negatieven zaten, was het woord "Pools" te onderscheiden. Verder stonden er jaartallen op: 1942, 1943, 1944. De foto's waren gemaakt in een periode, waarin de Tweede Wereldoorlog in volle hevigheid woedde, jaren van oorlogsgeweld met talloze doden en op de vlucht geslagen mensenmassa's.
Op 1 september 1939 viel het Duitse leger Polen binnen. Hiermee begon de Tweede Wereldoorlog. Rusland en Duitsland sloten diezelfde maand nog een verdelingsverdrag, waarbij Polen in tweeën werd gedeeld: het westen werd ingelijfd door Duitsland, het oostelijke deel door Rusland. In het Russische deel woonden naast Polen veel Oekraïners en Wit-Russen. Om de Poolse invloed zoveel mogelijk uit te schakelen, vonden er massale deportaties plaats van vooral Poolse intellectuelen naar werkkampen in Siberië en Rusland. Onder onmenselijke omstandigheden moesten de mensen daar werken en leven.
Toen op 22 juni 1941 Duitsland Rusland binnenviel, begon de exodus van de Polen vanuit Rusland richting Iran. Tussen de drie- en vierhonderdduizend mensen bereikten Iran via de Kaspische Zee, die ze overstaken met Russische schepen vanuit de havenplaats Anzali. De gezondheidstoestand van de vluchtelingen was slecht en velen van hen stierven tijdens de exodus, die tot 1943 duurde, aan typhus, malaria en pellagra*. In Iran werden de vluchtelingen ondergebracht in Isfahan, Ahwaz Kermanshah, Hamedan, Teheran en nog wat andere plaatsen. Ze bleven er meer dan drie jaar en in die periode konden ze een beetje tot rust komen en raakten de verschrikkingen van de oorlog wat op de achtergrond. Jonge Poolse mannen vertrokken in die tijd vanuit de vluchtelingenkampen naar het oorlogsgebied om te vechten en ook de overigen wachtte een ongewisse toekomst. In 1943 besloot de Engelse regering 733 Poolse wezen vanuit Iran naar Nieuw Zeeland over te brengen, vergezeld van enkele onderwijzers en verpleegsters. Na de oorlog verkoos een deel van de vluchtelingen in Iran te blijven, anderen keerden terug naar hun vaderland.
De glasplaatnegatieven, die ik gevonden heb, behoorden aan Poolse families, die woonden in de Armeense wijk Julfa van Isfahan. Deze glasplaten met beelden van mensen hebben iets met elkaar gemeen: de bittere ervaring van ontworteling, van alles verloren te hebben. Nu ze een (tijdelijk) veilig heenkomen hadden gevonden, konden ze het verlies van geliefden een beetje vergeten, het verlies van hun vaderland en de nachtmerrie van de oorlog. In een kleine fotostudio lieten de mensen foto's van zichzelf maken, lieten zich in zekere zin vereeuwigen, lieten iets na wat de oorlog niet kon verwoesten.
De meeste foto's zijn familieportretten, waarbij de plaats van de mannen en vaders, die vochten in Europa of al dood waren, meestal werd ingenomen door kinderen, die nog nauwelijks van hun jeugd hadden kunnen genieten. Het is een familie-album van een land, waarin je een bepaalde fase in het leven van een volk kunt bekijken, dat nog maar kort geleden wortel heeft geschoten in de aarde van een ander ver land.
*(aantasting huid, ingewanden en zenuwstelsel door vitaminegebrek)
