AIDA Nederland

AIDA – kunstenaars en de toekomst

Beleidsplan 2009-2012

De problematiek van vluchtelingen is van alle tijden en is zonder uitzondering hartverscheurend. De vluchtelingen die bij AIDA aankloppen vertellen het ons, en vertellen ons over hun geboorteland, achtergebleven geliefden en treurende ouders. Ze vertellen ons ook over Nederland, de cultuur hier en hún cultuur. En ze kunnen dat, beter dan wie ook, omdat ze in hun eigen land vaak een vooraanstaande positie innamen. Het zijn intellectuelen, schrijvers, beeldend kunstenaars, film- en televisiemakers, cabaretiers. Juist vanwege hun positie – die ze aan hun achtergrond, opleiding en beroep te danken hadden – staken ze hun nek uit en wekten ze de woede van de machthebbers en het politiek systeem, voor wie kritiek, onder zulke omstandigheden, nu eenmaal dodelijk is. AIDA hoort hun verhalen en geeft die door aan zoveel mogelijk Nederlanders, in de hoop dat dit schandaal ooit, te eniger tijd, zal eindigen, of tenminste minder wreed en massaal zal zijn. Staat dat te gebeuren?

In Nederland wordt er, ook van overheidswege, alles aan gedaan om de indruk te wekken dat de problematiek van vluchtelingen volle aandacht geniet. Het aantal vluchtelingen neemt af, zeker. Het indammen van de stroom lijkt zelfs succes te hebben. Kwamen er volgens de IND in 2001 nog 32.579 vluchtelingen naar Nederland, in 2003 en 2004 waren dat er respectievelijk nog maar 18.667 en 13.402. In 2004 en 2005 kwamen er rond de 10.000. Maar in 2006 groeide het aantal, ondanks alle strenge beperkende maatregelen toch weer onverwacht aan tot 14.465 vluchtelingen. De komst van vluchtelingen naar Nederland, en daarmee ook het aantal kunstenaars, mag dan tijdelijk afgenomen zijn, het is niet onder controle te houden. Het is het goed recht van de overheid om de vestiging van buitenlanders in Nederland te reguleren, maar de tot nu toe gevolgde methoden lijken niet erg efficiënt of humaan. Te weinig wordt ook onder ogen gezien dat vluchtelingen blijven komen, grillig en onverwacht. Jaarlijks rapporteert de UNHCR hoeveel mensen op drift raken. In 2006
vluchtten 12.794.300 mensen naar in het eigen land ingerichte kampen, zochten 9.877.700 vluchtelingen elders hun heil en werden 5.805.900 burgers stateloos. Bij elkaar bijna 30 miljoen mannen, vrouwen en kinderen.

Hulp en aandacht

De reden waarom gevluchte kunstenaars in Nederland zijn is dat ze in het land van herkomst
hun kunstvak niet in alle vrijheid mochten beoefenen; vaak onder dreiging van opsluiting of
fysiek geweld dan wel geestelijke onderdrukking. Eenmaal aangekomen in Nederland merken deze kunstenaars dat ze weliswaar in alle vrijheid hun kunst mogen beoefenen maar dat het vaak de praktische situatie is die hun belet om hun kunstbeoefening, nota bene de reden van hun vlucht, weer op te pakken. Dan komt hij, of zij, als het meezit, in Nederland, en in het asielzoekerscentrum maakt hij de balans op: een abrupt afgebroken carrière, verscheurde familiebanden, verbroken vriendschappen.

Bij Nederlandse woordvoerders over culturele diversiteit, of bij producenten van interculturele voorstellingen, gaat het bij deelname van buitenlandse kunstenaars standaard om migrantenkunstenaars of allochtonen. Migranten nemen een andere plaats in de Nederlandse samenleving in dan vluchtelingen. De kunstenaars onder hen worden door Nederlandse kunstinstellingen uitgenodigd omdat hun kunst op een vanzelfsprekende manier past binnen het aanbod. Ook kinderen van de generatie van buitenlandse gastarbeiders, die in Nederland geboren zijn, worden weliswaar gezien als migrant, maar weten hun weg met redelijk gemak te vinden, omdat zij van jongs af aan vertrouwd zijn met het Nederlandse cultuurbestel. Ditzelfde geldt voor buitenlandse kunstenaars die vanwege eigen motieven ten behoeve van hun kunstontwikkeling voor korte of langere tijd in Nederland verblijven.

De situatie van een gevluchte kunstenaar verschilt hemelsbreed met die van een migrant.
Gevluchte kunstenaars zijn niet uitgenodigd. Hun gedwongen vlucht naar Nederland heeft hun kunstbeoefening abrupt afgebroken. Zij zijn beland in een situatie waarin zij in volstrekte onzekerheid verkeren zolang zij geen verblijfsvergunning hebben. Daarnaast vergt het voor gevluchte kunstenaars een enorme inspanning om zijn niet-westerse kunst onder de aandacht te brengen, alleen al omdat een gevluchte kunstenaar volstrekt niet weet hoe zijn werk aan de man gebracht zou moeten worden.

Hoewel gevluchte kunstenaars getalsmatig tot kleinere groepen buitenlanders behoren dan de migranten moeten die aantallen niet worden onderschat. Het Centraal Bureau voor de Statistiek meldt de aantallen vluchtelingen: De vijf grootste groepen zijn begin 2006 de vluchtelingen uit voormalig Joegoslavië (76 duizend), Irakezen (44 duizend), Afghanen (37 duizend), Iraniërs (29 duizend) en Somaliërs (20 duizend). Hoeveel

kunstenaars zich onder hen bevinden kunnen wij niet zeggen. De Vreemdelingdienst (IND), die hen heeft geregistreerd, kan het wel, maar deze gegevens worden om redenen van ‘privacy’ niet verstrekt. Juist kunstenaars zouden als vertolkers van de verschillende culturen van deze 200 duizend vluchtelingen een belangrijke brugfunctie kunnen vervullen tussen vluchtelingen en Nederlandse bevolking.

De hulp aan deze kunstenaars is er de laatste jaren niet makkelijker op geworden.
Actuele politieke besluitvorming over vluchtelingen en de gevolgen hiervan voor gevluchte kunstenaars bemoeilijken hun deelname aan de kunst en cultuur in Nederland. De publieke discussie over culturele diversiteit werd versmald tot discussies over normen en waarden, waarin vreemdelingen meteen het stempel ‘islamitisch’ kregen en om die reden beter gemeden konden worden. De heftige reacties in het westen na de terroristische aanslagen in de Verenigde Staten op 9/11 versterkte het gevoel van de niet-westerse kunstenaars zich sinds korte tijd minder welkom te voelen. Feitelijk kan vastgesteld worden dat de belangstelling voor hun werk afnam: ze werden nauwelijks gevraagd voor exposities, uitvoeringen of projecten op school.

De kern van het werk van AIDA, aandacht voor het werk van deze kunstenaars en hun omstandigheden, is niet altijd voor een breed publiek waar te nemen, maar juist hierom gaat het, vinden wij, want die persoonlijke hulp is een
voorwaarde voor deze kunstenaars om weer aan de slag te gaan.

Documentatie en archivering

AIDA documenteert alle kunstenaars. Werk en achtergrond van de kunstenaar (opleiding, opleidingsniveau, tentoonstellingen, optredens, manifestaties, kritieken, prijzen) worden op deze manier voor een Nederlandstalig publiek ontsloten. Ook dat is iets wat de kunstenaar helpt te overleven, omdat hij zich in elk geval door één instantie aantoonbaar gekend weet.
AIDA draagt zorg voor de archivering en ontsluiting (onder meer via de website) van interculturele ontwikkelingen. Met name culturele instellingen, media, scholieren en studenten maken hier gebruik van.

Informatie, advies en debat

AIDA informeert culturele en maatschappelijke organisaties over de in Nederland woonachtige en werkzame gevluchte kunstenaars en brengt hen in contact met elkaar, geeft advies op het terrein van de vluchtelingenkunst en informeert het Nederlandse culturele circuit over de stand van kunst en cultuur in de landen van herkomst van de

gevluchte kunstenaars. AIDA organiseert debatten met als doel hetgeen deze vluchtelingen voor Nederlandse culturele organisaties te bieden hebben volop te benutten. Ook dragen we bij aan door anderen georganiseerde debatten. Heel belangrijk in informatievoorziening is de website www.aidanederland.nl. Naast informatie over dat wat zich afspeelt in de interculturele wereld, kunnen kunstenaars zichzelf èn hun werk via de website rechtstreeks zonder tussenkomst van derden presenteren aan publiek, collega-kunstenaars en kunstinstellingen.

Exposities, optredens, voorstellingen

AIDA-kunstenaars worden in de gelegenheid gesteld om hier voor het eerst te exposeren of op te treden en worden daarin door onze organisatie begeleid. AIDA bemiddelt met en voor locaties voor exposities, optredens en voorstellingen. Tussen de 100 en 200 kunstenaars krijgen elk jaar door bemiddeling een kans om te exposeren of om op te treden.

Scholing en opleiding

AIDA bemiddelt zodat gevluchte kunstenaars in de gelegenheid worden gesteld tot het volgen van een (aanvullende) scholing of opleiding. Met Kunstenaars & Co zal worden gewerkt aan verbetering van (her)intredingtrajecten.
AIDA wil kunstenaars trainen in het aspect van de presentatie in hun discipline. Een goede presentatie bestaat niet alleen uit een beheersing van de Nederlandse taal.
AIDA wil kunstenaars via scholing en training leren op welke manier in het openbaar op de actualiteit, niet alleen de actualiteit in hun land van herkomst maar juist ook in Nederland, te reageren. Gevluchte kunstenaars leveren niet alleen een artistieke bijdrage van een specifieke cultuuruiting. Ook deze kunstenaars hebben naast een penseel of pen een visie.

Bijdragen aan activiteiten van derden

Voor zover culturele diversiteit met kunst en kunstenaars te maken heeft, vereist dit een speciale aanpak. De ervaring heeft ons geleerd dat de noden, behoeften (maar ook ogenschijnlijk simpele vragen) van gevluchte kunstenaars te specifiek zijn om ze aan niet-deskundige

kunstorganisaties over te laten. Bij het verdelen van vluchtelingen kunstenaars over organisaties vanuit de verschillende kunstdisciplines is het gevaar van versnippering groot en verdwijnt het inzicht dat verkregen kan worden over wanneer kunst onder druk komt te staan en steun nodig heeft. AIDA is in staat om als kleine, overzichtelijke organisatie hierin gericht te bemiddelen, zo nodig

door te verwijzen en concrete vragen te beantwoorden van verschillende organisaties.

Netwerken voor cultureel programmeren

AIDA wil haar contacten met andere organisaties op het terrein van de culturele diversiteit uitbreiden opdat kennis over andere culturen, documentatie van kunstenaars en expertise om te bemiddelen voor gevluchte kunstenaars zo goed mogelijk aangewend wordt voor interculturele programma’s.
Op het gebied van de letteren is AIDA hierin tot op heden het beste geslaagd. Wij hebben daar hard meegewerkt aan een goed functionerend intercultureel netwerk.
Voor sommige disciplines bleek het het meest praktische om rechtstreeks contact te leggen met aparte instellingen binnen die kunstdiscipline.
Op het terrein van kunst en vluchtelingen heeft AIDA duurzame relaties aangeknoopt met Vluchtelingenwerk, Amnesty International, UAF, On File, en Stichting tot Bevordering van Vrolijkheid.

Belangenbehartiging

AIDA behartigt de belangen van de aangesloten kunstenaars binnen de genoemde netwerken, samenwerkingsverbanden en culturele podia in Nederland, door het scheppen van randvoorwaarden voor hun kunstenaarschap en hun deelname aan het Nederlandse culturele leven.
De aangesloten kunstenaars vinden de belangenbehartiging verder reiken dan het persoonlijk materieel gewin.
Opkomen voor hun belangen betekent voor hen uitdrukkelijk ook het opkomen voor ‘kunst en kunstenaars onder druk’ in algemene zin. Niet alleen de verdediging van hun eigen situatie is van belang maar juist ook het in actie komen tegen de vervolgingen van de collega’s, met wie de gevluchte kunstenaars zich elders in de wereld verbonden weten. De kunstenaars informeren AIDA over schendingen op het gebied van Mensenrechten en Vrijheid van Meningsuiting. AIDA ondersteunt deze berichtgeving, informeert het Nederlandse publiek en verbreedt de informatie via internationale contacten met organisaties zoals International Freedom of Expression Exchange (IFEX), Reporters sans Frontières (RSF), Network of Concerned Historians (NCH), Index on Censorship, Freedom of Musical Expression (FREEMUSE), International PEN en Amnesty International.

Publiekspresentatie

AIDA laat via publiekspresentaties werk van de gevluchte kunstenaars in Nederland zien. In de periode 2009-2012 wil AIDA de volgende prioriteiten aanhouden:

AIDA investeert in het ontwikkelen en uitvoeren van activiteiten die in direct verband staan met educatieve plannen. De resultaten van deze activiteiten kunnen gebruikt worden voor de educatie, nadat zij bruikbaar gemaakt zullen zijn voor scholen en buitenschoolse netwerken.
AIDA organiseert een serie kleinschalige voorstellingen voor een breed publiek (publieksgroepen zoals leeskringen, een kunstenaarscollectief, vaste bezoekers van een galerie of van de leestafel in de openbare bibliotheek). Het is de bedoeling om in een intieme setting een publiek van gemiddeld 50 tot 75 personen deelgenoot te maken van vraagstukken over de vermenging van culturen, zoals gevluchte kunstenaars die ervaren. Aan de hand van ogenschijnlijk eenvoudige vragen als ‘Hoe word je schilder?’ zullen onderwerpen als de eigen cultuur en de ‘vreemde’, opleiding, kunst en kwaliteit, kunst en publiek, kunst onder druk en vernietiging van cultureel erfgoed de revue passeren.
AIDA wil een directe uitwisseling tussen Nederlandse en gevluchte kunstenaars. Geen interculturele sociëteit voor kunstenaars, maar een vorm van direct onderzoek, op de werkvloer, via kunst en de productie ervan. Gevluchte kunstenaars leren op een directe manier hun weg vinden in de Nederlandse kunstwereld en het abstracte debat over cultuurverschillen wordt op de werkvloer onderzocht en uitgediept.
Het bestand ‘beroepskunstenaars in de klas’ van Kunstenaars en Co kent nauwelijks kunstenaars van andere afkomst. AIDA wil meer gevluchte kunstenaars voor de klas.

Cultuureducatie

Educatie is voor AIDA een manier om jongeren op school, maar ook volwassenen in de openbare ruimte, kennis te laten maken met onze kunstenaars en kunstwerken. Want kennismaken met elkaar en samenwerken leidt hoe dan ook tot
nuancering, tot meer begrip, tot waardering voor elkaar.
Het educatieve materiaal van AIDA gaat mede over haar kunstenaars, zij spelen altijd een rol. Zij, hun kunst, achtergrond en verhalen zijn het thema en onderwerp. AIDA heeft direct en intensief contact met haar kunstenaars. Ze worden betrokken bij de ontwikkeling en uitvoeren van onze projecten. Of het nu gaat om maken van een kunstwerk, het geven van een les of het aanleveren van informatie.

AIDA ontwerpt projecten voor lager en middelbaar onderwijs. Met verschillende kunstdisciplines en thema’s. De kunstenaars van AIDA, hun verhalen en kunst staan altijd centraal: of het nu gaat over kunst en censuur, dagboeken in oorlogstijd of de vernietiging van cultureel erfgoed. AIDA wil dat leerlingen actief deelnemen. Niet alleen luisteren en kijken maar ook zelf doen. Het liefst samen met een kunstenaar. AIDA streeft daarom naar directe interactie tussen leerling en kunstenaar.
Daarnaast organiseert AIDA intieme voorstellingen voor een breed publiek. Aan de hand van muziek, film, poëzie, schilderijen, essays en interviews komen gevarieerde onderwerpen aan de orde. Van persoonlijke tot algemene wereldvraagstukken. Via ogenschijnlijk eenvoudige vragen passeren onderwerpen zoals culturele afkomst, opleiding, ritme en discipline, kunst en kwaliteit, kunst en publiek, kunst onder druk, vernietiging van cultureel erfgoed de revue.

Samenwerking met “kunstenaars onder druk”

AIDA voert strikt genomen geen internationaal cultuurbeleid. De gevluchte kunstenaars brengen hun culturele achtergrond met zich mee. Zij voelen zich ermee verbonden en houden contact met hun collega’s in het land van herkomst. Dit is het begin van een culturele uitwisseling. Iran als voorbeeld:
De jaarlijkse cijfers melden dat mensen onverminderd vluchten uit Iran. AIDA steunt de kunstenaars onder hen. Die steun heeft geleid tot samenwerking met Iraanse organisaties in Nederland, zoals de Iraanse Stichting voor Cultuur en Kennis (ISCK), een Iraanse studentenvereniging en de cultuurpoot bij website shahrzadnews.org.
Soms kan één enkele kunstenaar in zijn eigen land met hulp van AIDA een kleine vrijhaven creëren waardoor een uitwisseling ontstaat; zo leidde het behouden van fotografisch cultureel erfgoed in Iran tot een unieke expositie in FOAM Amsterdam.
Dankzij de contacten van AIDA konden Aliona van der Horst en Maasja Ooms de film Voices of Bam maken (Rotterdams Filmfestival, 2006), waarin overlevenden van de aardbeving in Bam (Iran) hun verhaal vertellen op basis van foto’s, die door Parisa Damandan werden opgegraven uit de puinhopen van vijf fotostudio’s.
Boeken konden worden gepubliceerd, zoals ‘Portrait Photographs from Isfahan 1920-1960 (Uitgeverij Al Saqi, Londen), en Prins Ehtedjâb van Hushang Golshiri (Bulaaq, Amsterdam).
Musici van de Iraanse Stichting Parnian namen deel aan het lesprogramma van AIDA voor middelbare scholieren.
AIDA bracht de VPRO in contact met videocorrespondenten uit Iran voor het project Metropolis, dat april 2008 start.
AIDA blijft de media, organisaties en individuen informeren over Iran. Recent was dit over cartoonkwesties (Orod Shoraka, Mana Neyestani) die in Iran speelden.
AIDA maakt publieksprogramma’s die op Iran zijn gericht. In april 2008 zijn dat “Digitale Wereld Iran” en “Taal over de grens”. In “Digitale Wereld Iran” gaat het om verhalen van Iraanse bloggers en het in Iran verzwegen nieuws, dat Shaharzadnieuws Iran toestuurt. In “Taal over de grens” gaan Iraanse schrijvers uit Nederland, Engeland, Frankrijk, Duitsland en de Verenigde Staten met elkaar in debat over ‘culturele verandering en de verandering van de eigen taal’.

Tot slot

De kern van onze activiteiten is kunst, weliswaar kunst van gevluchte kunstenaars, maar toch kunst. Bij ons gaat het om de kunstenaars en hún werk. Dat staat centraal. Dat wil niet zeggen dat de kunstenaars het beleid van AIDA bepalen, maar wel dat alle beleid moet uitgaan van hún talenten en hún mogelijkheden. Van hún creativiteit.
Die kunst willen we onder de aandacht brengen: in het belang van de kunstenaars maar ook in het belang van de Nederlandse samenleving die in toenemende mate met ‘andere culturen’ wordt geconfronteerd, maar te weinig met de kúnst van die ‘andere culturen’. En het is juist kunst die helpt om actuele vragen rond andere culturen in een volkomen ander daglicht te stellen. Deze doelstelling brengt een veelheid van activiteiten met zich mee, nog los van de omstandigheid dat kunst, en daarmee creativiteit, per definitie complex van aard is. Kunst is altíjd, met inzet van alle middelen, een poging om het onmogelijke te realiseren.
AIDA wil als ondersteunende instelling haar werk voortzetten. Van harte. Maar vooral nog beter. Daarom streven wij naar een bureau met uitbreiding van medewerkers. Het bestuur hecht eraan te benadrukken dat AIDA vooral klein moet blijven, omdat het werk nu eenmaal maatwerk is dat door onnodige bureaucratie alleen maar gehinderd kan worden. De inhoud van het werk van AIDA ligt niet alleen artistiek maar ook politiek gevoelig. Door de recente aanscherping in het vreemdelingenbeleid en de houding van “regels zijn regels” dreigt de eeuwenlange traditie en reputatie van Nederland van openheid, tolerantie en geestelijk artistieke vrijheid verloren te gaan.
AIDA heeft een hechte positie verworven om weerwoord te bieden door, in de geest van tolerantie en gastvrijheid, gevluchte kunstenaars te ondersteunen die met hun werk bijdragen aan een veranderend Nederlands landschap dat nooit meer zo wordt als het was, maar misschien wel zoveel ‘wereldser’.

AIDA Nederland